Tandem adflicta valetudine in Campaniam concessit, ubi, remisso ad otium animo, nullo hilaritatis genere abstinuit. Supremo vitae die petito speculo capillum sibi comi iussit et amicos circumstantes percontatus ecquid iis videretur mimum vitae commode transegisse, adiecit solitam clausulam: “Edite strepitum vosque omnes cum gaudio applaudite.” Obiit Nolae sextum et septuagesimum annum agens.
#XXX. Octāviānus Caesar Augustus# [[as printed]]
Octāviānus, Iūliae, Gāī Caesaris sorōris, nepōs, quārtum annum agēns patrem āmīsit. Ab avunculō adoptātus profectum eum in Hispāniās[12] adversus Gnaeī Pompēī līberōs secūtus est. Deinde ab eō Apollōniam missus studiīs[13] vacāvit. Utque prīmum occīsum [[104]] Caesarem hērēdemque sē comperit, in urbem regressus { 5} hērēditātem adiit, nōmen Caesaris sūmpsit conlēctōque veterānōrum exercitū opem Decimō[1] Brūtō tulit, quī ab Antōniō Mutinae obsidēbātur. Cum autem urbis aditū prohibērētur, ut Brūtum dē omnibus rēbus certiōrem faceret, prīmō lītterās { 10} mīsit plumbeīs[2] lāminīs īnscrīptās, quās ad bracchium[3] religātās ūrīnātōrēs[4] Scultennam amnem trānsnantēs[5] ad Brūtum dēferēbant. Quīn et avibus internūntiīs ūtēbātur. Columbīs[6] enim, quās inclūsās ante famē[7] adfēcerat, { 15} epistulās ad collum religābat eāsque ā proximō moenibus locō ēmittēbat. Illae, lūcis cibīque avidae, altissima aedificiōrum petentēs excipiēbantur ā Decimō Brūtō, quī eō modō dē omnibus rēbus certior fīēbat, utique[8] postquam dispositō quibusdam locīs cibō columbās illūc dēvolāre īnstituerat. { 20}
Bellum Mutinēnse Octāviānus duōbus proeliīs cōnfēcit, quōrum in alterō nōn ducis modo, sed mīlitis etiam fūnctus est officiō atque in mediā dīmicātiōne, aquiliferō legiōnis suae graviter sauciō,[9] aquilam umerīs subīsse diūque fertur portāsse. Posteā reconciliātā cum Antōniō grātiā[10]iūnctīsque cum eō cōpiīs, ut { 25} Gāī Caesaris necem ulcīscerētur, ad urbem hostīliter accessit mīsitque quī nōmine exercitūs sibi cōnsulātum dēpōscerent. Cunctante senātū centuriō, prīnceps lēgātiōnis, rēiectō sagulō,[11] ostendēns gladiī capulum[12] nōn dubitāvit[13] in Cūriā dīcere: “Hīc faciet, sī vōs nōn fēceritis.” { 30}
Ita cum Octāviānus vīcēsimō aetātis annō cōnsulātum invāsisset, pācem fēcit cum Antōniō et Lepidō, ita ut triumvirī reī [[105]] pūblicae cōnstituendae per quīnquennium essent ipse et Lepidus et Antōnius, et ut suōs quisque inimīcōs prōscrīberent. Quae prōscrīptiō Sullānā longē crūdēlior fuit. Exstant autem ex eā { 35} multa vel extrēmae impietātis vel mīrae fideī āc cōnstantiae exempla. T. Tōranius, triumvirōrum partēs secūtus, prōscrīptī patris suī, praetōriī et ōrnātī virī, latebrās, aetātem notāsque[1] corporis, quibus āgnōscī posset, centuriōnibus ēdidit, quī eum persecūtī sunt. Alius quīdam cum prōscrīptum sē cōgnōvisset, { 40} ad clientem suum cōnfūgit; sed fīlius ēius per ipsa vēstīgia patris mīlitibus ductīs occīdendum eum in cōnspectū suō obiēcit.