#XX. Aemilius Paulus et Terentius Varro# [[stripped text]]
Hannibal in Apuliam pervenerat. Adversus eum Roma profecti sunt duo consules, Aemilius Paulus et Terentius Varro. Paulo Fabii cunctatio magis placebat; Varro autem, ferox et temerarius, acriora sequebatur consilia. Ambo consules ad vicum, qui Cannae appellabatur, castra communiverunt. Ibi deinde Varro, invito conlega, aciem instruxit et signum pugnae dedit. Hannibal autem ita constituerat aciem, ut Romanis et solis radii et ventus ab oriente pulverem adflans adversi essent. Victus caesusque est Romanus exercitus; nusquam graviore vulnere adflicta est res publica. Aemilius Paulus telis obrutus cecidit: quem cum media in pugna sedentem in saxo oppletum cruore conspexisset quidam tribunus militum, “Cape” inquit “hunc equum et fuge, Aemili. Etiam sine tua morte lacrimarum satis luctusque est.” Ad ea consul: “Tu quidem macte virtute esto! Sed cave exiguum tempus e manibus hostium evadendi perdas! Abi, nuntia patribus ut urbem muniant ac prius quam hostis victor adveniat, praesidiis firment. Me in hac strage meorum militum patere exspirare.” Alter consul cum paucis equitibus Venusiam perfugit. Consulares aut praetorii occiderunt viginti, senatores capti aut occisi triginta, nobiles viri trecenti, militum quadraginta milia, equitum tria milia et quingenti. Hannibal in testimonium victoriae suae tres modios aureorum anulorum Carthaginem misit, quos de manibus equitum Romanorum et senatorum detraxerat.
Hannibali victori cum ceteri gratularentur suaderentque ut quietem iam ipse sumeret et fessis militibus daret, unus ex eius praefectis, Maharbal, minime cessandum ratus, Hannibalem hortabatur ut statim Romam pergeret, die quinto victor in Capitolio epulaturus. Cumque Hannibal illud non probasset, Maharbal “Non omnia nimirum” inquit “eidem dii dedere. Vincere scis, Hannibal; victoria uti nescis.” Mora huius diei satis creditur saluti fuisse urbi et imperio. Hannibal cum victoria posset uti, frui maluit, relictaque Roma in Campaniam divertit, cuius deliciis mox exercitus ardor elanguit, adeo ut vere dictum sit Capuam Hannibali Cannas fuisse.
Numquam tantum pavoris Romae fuit, quantum ubi acceptae cladis nuntius advenit. Neque tamen ulla pacis mentio facta est; quin etiam animo civitas adeo magno fuit, ut Varroni ex tanta clade redeunti obviam irent et gratias agerent, quod de re publica non desperasset: qui, si Poenorum dux fuisset, temeritatis poenas omni supplicio dedisset. Non autem vitae cupiditate, sed rei publicae amore se superfuisse reliquo aetatis suae tempore approbavit. Nam et barbam capillumque submisit, et postea numquam recubans cibum cepit; honoribus quoque, cum ei deferrentur a populo, renuntiavit, dicens felicioribus magistratibus rei publicae opus esse. Dum igitur Hannibal segniter et otiose agebat. Romani interim respirare coeperunt. Arma non erant: detracta sunt templis vetera hostium spolia. Deerat iuventus: servi manumissi et armati sunt. Egebat aerarium: opes suas libens senatus in medium protulit, nec praeter quod in bullis singulisque anulis erat quidquam sibi auri reliquerunt. Patrum exemplum secuti sunt equites imitataeque equites omnes tribus. Denique vix suffecere tabulae, vix scribarum manus, cum omnes privatae opes in publicum deferrentur.