Smeštena na malom uzvišenju uz levu obalu Vrbasa, tvrđava Kastel u Banjoj Luci oduvek je bila pogodna strategijska tačka. Neprekidna naseljenost i stalna građevinska delatnost na ovom terenu uništavali su tragove iz ranijih perioda. Lokalitet Kastel zauzima površinu od 26.610 kvadrata unutar zidova tvrđave i oko 21.390 kvadrata izvan bedema. Od 2004. godine Kastel je jedan od nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Time su obuhvaćeni tvrđava, arheološki nalazi deponovani u Muzeju Republike Srpske i arheološki nalazi koji se nalaze u zemlji na neistraženim površinama, kao i leva obala Vrbasa ispod Kastela. Kako nam kaže kustoskinja i arheologinja Muzeja Republike Srpske Ivana Pandžić, najstariji dokazi o postojanju naseobine na prostoru Kastela sežu čak u period gornjeg paleolita, koji je na našim prostorima trajao u periodu 14. i 13. milenijuma pre nove ere. Tada se ljudski rod još uvek smatrao lovcima-skupljačima pre nego što su se počele praviti stalne i velike naseobine. ,,Istraživanjem antičkih vojnih karata, te slučajnim otkrićima na teritoriji Kastela i Banje Luke, otkriveno je da se na lokaciji tvrđave nalazilo staro rimsko naselje Castra u sklopu kojeg se nalazila putna stanica te vojni logor. Obzirom da se ovo naselje nalazilo na veoma važnom rimskom putu koji je povezivao Split (tadašnja Salona) i Gradišku (tadašnji Servitium) govori o tome da su Kastel i današnja Banja Luka, još u antičko doba, bili prepoznati kao važna strateška lokacija“, ističe Pandžić. Izgradnja tvrđave Kastel, kakvu je danas poznajemo, pripisuje se Osmanlijama koji su pridavali veliki strateški značaj Banjoj Luci i Kastelu. U vreme njihove vladavine Banja Luka je bila sastavljena iz dva dela, Gornjeg i Donjeg Šehera, a o značaju ovog područja za Osmanlije govori podatak da je upravo Banja Luka odabrana za sedište Bosanskog pašaluka koji je osnovan 1580. godine. ,,Intenzivna izgradnja Kastela počinje u pretposlednjoj deceniji XV veka, za vreme Turske okupacije i vladavine Ferhad-paše Sokolovića, koji pored ovog utvrđenja gradi i niz drugih objekata orijentalnog tipa. Ferhad-paša na mestu današnjeg Kastela prvo gradi svoju utvrđenu tophanu (arsenal) da bi, desetak godina kasnije, tophana prerasla u pravi utvrđeni grad s kulama i tabijama koji se neprestano dograđivao“, govori. Obzirom na to da je Kastel smešten na dve reke, od tvrđave su bila podignuta dva mosta. Jedan se prostirao preko Vrbasa, a drugi preko Crkvene. „Most preko Vrbasa sačuvao se samo u jednoj staroj gravuri. Vrbas i Crkvenu povezivao je veliki opkop (šanac) tako da je tvrđava zapravo, svojevremeno, bila utvrđeno ostrvo kojeg su okruživale vode dveju reka. Na zidovima tvrđave je takođe bio i veliki drveni konak koji je gledao na Vrbas, kao i niz zidanih objekata iz perioda dok je u tvrđavi bila austrougarska vojska. Tvrđava, ali i grad Banja Luka posebno dobijaju na značaju za vreme Austro-Ugarsko-Turskih ratova kao važan geostrateški centar“, kaže Pandžić. Najveće zasluge za današnji izgled tvrđave pripisuju se Osmanlijama. U periodu njihove vladavine tvrđava Kastel dobija današnji izgled koji je odolevao vekovima. ,,Pri obnovi za vrijeme Numan-paše Ćuprilića 1712-1714. godine, tvrđava dobija konačne gabarite. Iz anonimnog opisa, pisanog oko 1785. godine, u tvrđavi je bilo 50 topova. Poslednja opravka tvrđave bila je 1868. godine. Austrijskom okupacijom u tvrđavi boravio je jedan bataljon. Iza II svjetskog rata pa do 1959. godine, Tvrđava Kastel je i dalje služila u vojne svrhe. Od 60-ih godina nadalje, prostor Kastela je korišten u raznovrsne svrhe“, naglašava. Nakon prestanka korištenja u vojne svrhe 60-ih godina XX veka tvrđava Kastel prelazi u nadležnost gradske uprave Banje Luke. Tada se otvara mogućnost da Kastel postane mesto održavanja brojnih manifestacija u ovom gradu. Takođe su stvoreni uslovi za detaljnija arheološka istraživanja. Za Banju Luku i tvrđavu Kastel vežu se dve legende koje govore o nesrećnoj ljubavi između dvoje mladih. Prva verzija ove legende seže u period između 16. i 17. veka. Prema njoj, Safikada je bila prelepa unuka čuvenog Ferhad-paše Sokolovića, koja je svojom lepotom bila poznata širom regiona. Za devojke iz čuvenih porodica budućnost je bila obezbeđena jer su njeni roditelji u moru prosaca koji su tražili njenu ruku imali priliku odabrati najboljeg i najperspektivnijeg za svoju ćerku. Međutim, jednom prilikom mlada Safikada se zagledala u jednog od vezirskih vojnika koji su služili na Kastelu. Bila je to ljubav na prvi pogled, toliko jaka da su se dvoje mladih drznuli ići protiv svih pravila i običaja tog vremena. Tajno su se sastajali kako bi jedno drugom izjavljivali večnu ljubav, a kada je postalo neminovno da će Safikadini roditelji ubrzo izabrati njenog budućeg muža, odlučili su se na bekstvo.