Īdem Mānlius, posteā cōnsul factus bellō Latīnō, ut dīsciplīnam mīlitārem restitueret, ēdīxit nē[12] quis extrā ōrdinem in hostēs pūgnāret. T. Mānlius,[13] cōnsulis fīlius, cum propius forte ad statiōnem hostium { 44} accessisset, is, quī Latīnō equitātuī praeerat, ubi cōnsulis fīlium āgnōvit,[14] “Vīsne” inquit “congredī mēcum, ut singulāris certāminis ēventū cernātur, quantum eques Latīnus Rōmānō praestet?” Mōvit ferōcem animum iuvenis seu īra seu dētrēctandī[15] [[33]] certāminis pudor. Itaque oblītus[1] imperiī[2] paternī in certāmen ruit et Latīnum[3] ex equō excussum trānsfīxit spoliīsque lēctīs { 50} in castra ad patrem vēnit. Extemplō fīlium āversātus cōnsul mīlitēs classicō advocat. Quī postquam frequentēs convēnēre, “Quandōquidem” inquit “tū, fīlī, contrā imperium cōnsulis pūgnāstī, oportet[4] dīsciplīnam, quam solvistī, poenā[5] tuā restituās. { 55} Trīste exemplum, sed in[6] posterum salūbre iuventūtī eris. Ī,[7] līctor, dēligā[8] ad pālum.” Metū omnēs obstupuēre; sed postquam cervīce caesā fūsus est cruor, in questūs et lāmenta ērūpēre.[9] Mānliō Rōmam redeuntī seniōrēs tantum obviam exiērunt: iuventūs et tunc eum et omnī[10] deinde vītā { 60} exsecrāta est.
Operae pretium erit aliud sevēritātis dīsciplīnae Rōmānae exemplum prōferre, simul ut appāreat quam facile sevēritās in[11] crūdēlitātem et furōrem abeat. Cn. Pīsō fuit[12] vir ā multīs vitiīs integer, sed prāvus et cuī[13] placēbat prō cōnstantiā rigor. Is { 65} cum īrātus ad mortem dūcī iussisset mīlitem, quasi[14] interfēcisset commīlitōnem, cum quō ēgressus erat ē castrīs et sine quō redierat, rogantī[15] tempus aliquod ad conquīrendum[16] nōn dedit. Damnātus mīles extrā castrōrum vāllum ductus est et iam cervīcem porrigēbat, cum subitō appāruit ille commīlitō, quī occīsus[17] { 70} [[34]] dīcēbātur. Tunc centuriō suppliciō praepositus condere gladium carnificem iubet. Ambō commīlitōnēs alter alterum complexī ingentī concursū et māgnō gaudiō exercitūs dēdūcuntur ad Pīsōnem. Ille cōnscendit tribūnal furēns et utrumque ad mortem { 74} dūcī iubet, adicit et centuriōnem, quī damnātum mīlitem redūxerat, haec praefātus[1]: “Tē morte plectī iubeō, quia iam damnātus es; tē, quia causa damnātiōnis commīlitōnī fuistī; tē, quia iussus occīdere mīlitem imperātōrī[2] nōn pāruistī.”